මහත්මා ගාන්ධි සමාජ යුක්තිය සඳහාම වන මහජන අරගල විෂයෙහි ලෝකය බිහිකර තිබෙන ශ්රේෂ්ඨ න්යායවාදියා සේ ම, ශ්රේෂ්ඨතම සටන්වාදියා ලෙසද සැලකිය හැකිය. ඔහු සිය අහිංසාවාදී සටන් සම්ප්රදාය හඳුන්වා දෙන්නට පෙර ලෝකයේ පැවතියේ නපුරට එරෙහිව නපුරු ලෙස සටන් කරන ක්රමයකි. නපුරට එරෙහිව නපුරු නොවී නපුර පරාජය කළහැකි සටන් ක්රමයක් ගාන්ධි ලෝකයට හඳුන්වා දුන්නා පමණක් නොව, එය ඉතාමත් විශාල හා සංකීර්ණ සමාජයක අත්හදා බැලීමකට ලක්කරමින් එම සටන් ක්රමයේ සාර්ථකත්වය සනාථ කර පෙන්වන්නටද ඔහු සමත් විය.
ඒ සඳහා වන ඉන්දියාවේ කරන ලද අත්හදා බැලීම මෙතෙක් සමාජ අරගල විෂයෙහි පුද්ගලයකු විසින් කරන ලද දැවැන්තම හා ශ්රේෂ්ඨතම අත්හදා බැලීම ලෙසද සැලකිය හැකිය. දේශපාලන අරමුණක් වෙනුවෙන් වන මහජනයාගේ ක්රියාකාරී සහභාගිත්වයේදී හා ඒ වෙනුවෙන් මිනිසුන් කරන ආත්ම පරිත්යාගයේදී ඉන්දියානු නිදහස් අරගලයට ලැබෙන වැදගත්කම ප්රංශ විප්ලවයට, ඇමරිකන් විප්ලවයට හෝ රුසියන් විප්ලවයට ලැබෙන වැදගත්කමට වඩා විශාලය. එය ලෝකයේ මෙතෙක් සිදුවී තිබෙන ශ්රේෂ්ඨතම මහජන විප්ලවය ලෙස සැලකිය හැකිය.
දේශපාලන ප්රජාතන්ත්රවාදය පිළිබඳ විෂයේදී ඉන්දියාව සාර්ථක වූයේත් ශ්රී ලංකාව අසාර්ථක වූයේත් ඇයිද යන ප්රශ්නය කාලයක් තිස්සේ මාගේ උනන්දුවට හා කුතුහලයට හේතුවී තිබුණු මාතෘකාවක් විය. ඒ කුතුහලය ඒ පිළිබඳව තුලනාත්මක කරුණු සොයා බලන තැනකට මා තල්ලු කළේය.
ඉන්දියාව ශ්රී ලංකාවට සිටින ආසන්නතම අසල්වැසියාය. භූමියේ ප්රමාණය අනුව සේ ම ජනගහනයේ ප්රමාණය අනුවද ඉන්දියාව විශාලය. ශ්රී ලංකාව පුංචිය. ඒ වෙනස හැරුණු විට අප අතර තිබෙන සමානකම් විශාලය. අප යුරෝපීයයන්ට, අප්රිකානුවන්ට හෝ චීනුන්ට වඩා ඉන්දියානුවන්ට සමානය. සංස්කෘතික අර්ථයෙන් මේ රටවල් දෙකම එකම ධාරාවකට අයිති රටවල් දෙකක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
රටවල් දෙකම නිදහස ලැබුවේ එකම කාලවකවානුවකදීය. රටවල් දෙකටම දීර්ඝ කාලයක් බ්රිතාන්ය ආධිපත්යය යටතේ ජීවත්වන්නට සිදුවී තිබුණි. නිදහස ලැබෙන අවස්ථාව වන විට රටක් වශයෙන් අපි සාක්ෂරතාවේදී ඉන්දියාවට වඩා ඉදිරියෙන් සිටියෙමු. ළදරු මරණ අනුපාතිකයේදී හා පරම ආයුෂ අනුපාතිකයේදීද අපි ඉදිරියෙන් සිටියෙමු. ඒක පුද්ගල ආදායමේදීද අපි ඉදිරියෙන් සිටියෙමු. යටිතල පහසුකම් දියුණුවේ මට්ටම අනුවද අප සිටියේ ඉදිරියෙනි.
එහෙත් නිදහස ලැබීමෙන් පසු ඔවුහු දේශපාලන ප්රජාතන්ත්රවාදය පිළිබඳ විෂයේදී ඉතාමත් සාර්ථක ඉදිරි ගමනක යෙදෙන්නට සමත් වූහ. ඒ විෂයේදී ඉන්දියාවට සාපේක්ෂව රටක් වශයෙන් අප ඉන්නේ හොඳ තැනක නොව පසුගාමී තැනකය. මට සොයා ගැනීමට අවශ්ය වූයේ ඒ ඇයිද කියන ප්රශ්නයට විධිමත් පිළිතුරකි.
මැතිවරණ
මේ දෙරටේම නොකඩවා මැතිවරණ පැවැත්වේ. අපේ රටේ මැතිවරණ නීති ඉතාමත් දුර්වලය. ඒ දුර්වල නීති පවා හොඳින් ක්රියාත්මක වන්නේ නැත. මැතිවරණ පවත්වන ආයතන ලෙස අතීතයේදී මැතිවරණ දෙපාර්තමේන්තුවද වර්තමානයේ මැතිවරණ කොමිසමක්ද පවතී. ඉන්දියාවටද මැතිවරණ කොමිසමක් තිබෙන්නේය. ඉන්දියාවේ මැතිවරණ කොමිසම මහජනයාගේ වැඩිම ගෞරවයක් දිනාගත් ආයතනය වී තිබේ. බලයේ සිටින කිසිම ආණ්ඩුවකට (මධ්යම හා ප්රාන්ත) මැතිවරණවලදී මැතිවරණ කටයුතු සඳහා රජයේ පොදු සම්පත් පාවිච්චි කළ නොහැකිය. අපේක්ෂකයන් නාමයෝජනාවලදී ඔවුන්ගේ වත්කම් බැරකම් පමණක් නොව, ඔවුන්ට එරෙහිව අපරාධ නඩු ඇත්නම් හෝ ඔවුන් අපරාධ නඩුවලට වැරදිකරුවන් වී ඇත්නම් ඒ සියලු විස්තර හෙළිදරව් කළ යුතුය. ඒ සඳහා භාරදෙන දිවුරුම් පෙත්සම්වල පිටපත් මහජනයාට ලබාගත හැකිය. අපේක්ෂකයන්ට මැතිවරණයක් සඳහා කළහැකි වියදම් සඳහා සීමා නීති පවතී. අපේක්ෂකයන් පමණක් නොව, දේශපාලන පක්ෂද මැතිවරණ කටයුතු සඳහා අරමුදල් සොයා ගත් මාර්ගද ඒ මාර්ගවලින් ලබාගත් අරමුදල්වල ප්රමාණයන්ද නැවත මැතිවරණ කටයුතු සඳහා කරන ලද වියදම්ද විධිමත් ලෙස හෙළිදරව් කළ යුතුය. ඒ සඳහා ඉදිරිපත් කැරෙන වාර්තා මැතිවරණ කොමිසමේද ඔඩිටර් ජනරාල්වරයාගේද පරීක්ෂාවට ලක් කෙරේ. පක්ෂවල නීත්යනුකූලභාවය සඳහා අභ්යන්තර ප්රජාතන්ත්රවාදය වැදගත් සාධකයක් ලෙස සැලකේ. ඒ කටයුතු පරීක්ෂා කිරීමේ බලය සේ ම පිළිගත හැකි මට්ටමකට අභ්යන්තර ප්රජාතන්ත්රවාදයක් නැති පක්ෂ නීති විරෝධී කිරීමේ බලය මැතිවරණ කොමිසම සතුව පවතී. වත්කම් බැරකම් විධිමත් ලෙස ප්රකාශ කර නැති හෝ මැතිවරණ අරමුදල් හෝ වියදම් විධිමත් ලෙස ප්රකාශ කර නැති තේරී පත්වූ මන්ත්රීවරුන්ගේ තේරී පත්වීම් අවලංගු කිරීමේ බලයද මැතිවරණ කොමිසම සතුය. එම නීති අනුව මෙතෙක් මන්ත්රීකම් අහිමි කරනු ලැබ ඇති අයගේ සංඛ්යාව දහස් ගණනකි.
නීතිය අනුව නම් අපේ රටේ මැතිවරණ කොමසාරිස්වරයාද ඉතා බලවත්ය. එහෙත් ප්රායෝගික අර්ථයෙන් ඉතා දුබලය. ඔහුගේ නියෝග පොලීසිය හෝ රාජ්ය ආයතන පිළිපදින්නේ නැත. තමන් දෙනු ලබන අණ නොපිළිපදින කිසිවකුට එරෙහිව මැතිවරණ කොමසාරිස්වරයා නීතිය ක්රියාත්මක කරන්නේ ද නැත. මැතිවරණ නීති රීති දුබලය. ඒ දුබල නීති රීති පවා ක්රියාත්මක තත්ත්වයක නොපවතී. මැතිවරණ අරමුදල් හෝ මැතිවරණ වියදම් සඳහා සීමා නීති නැත. අපේක්ෂකයකුට කෝටි ගණනක් වුවද වියදම් කළ හැකිය. ඒ මුදල් කොහෙන් ලබාගත්තත් නීති විරෝධී නැත. අපේක්ෂකයන් සිය මැතිවරණ වියදම් හෙළිදරව් කළ යුතු නැත. මැතිවරණ අපේක්ෂකයන්ගේ වියදම් හෝ පක්ෂවල අරමුදල් මැතිවරණ කොමසාරිස්වරයාගේ හෝ ඔඩිටර් ජෙනරාල්වරයාගේ පරීක්ෂාවට ලක්වන්නේ නැත. අපේක්ෂකයන් වත්කම් බැරකම් ප්රකාශ කිරීමට නීතියෙන් බැඳී සිටියත් ඒ නීතිය ක්රියාත්මකවන්නේ නැත. අද දක්වා වත්කම් බැරකම් ප්රකාශ නොකළ එකම මන්ත්රීවරයකුගේ හෝ මන්ත්රීකම අහිමි වී නැත. බලයේ සිටින පාලක පක්ෂ සිරිතක් වශයෙන් මැතිවරණවලදී රාජ්ය සම්පත් යොදාගනී. එහෙත් ඒ කිසිම අවස්ථාවකදී එවැනි වැරදිවලට වගකිවයුත්තන්ට එරෙහිව නීතිය ක්රියාත්මක වී නැත.
අධිකරණය
විශේෂයෙන්ම ඉන්දියාවේ ඉහළ අධිකරණය දේශපාලන බලපෑම්වලින් තොරව ස්වාධීනව ක්රියා කරන ආයතනයක් ලෙස නම් දරා තිබේ. මැතිවරණ කොමිසමට පසුව මහජනයාගේ වැඩිම විශ්වාසයක් ඇති ආයතනය බවට පත්ව තිබෙන්නේද ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයයි. මධ්යම ආණ්ඩුව හෝ ප්රාන්ත ආණ්ඩුව නීතියට පටහැනිව ක්රියාකරන අවස්ථාවලදී එම ආණ්ඩුවලට එරෙහිව තීන්දු දීමට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය බියවන්නේ නැත. යහපත් පාලන සම්ප්රදායන් තහවුරු කිරීම සඳහාත්, සමාජ විසමතා තුනී කිරීම සඳහාත් ඉන්දියානු ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් ලබාදී තිබෙන දායකත්වය කැපී පෙනෙන තත්ත්වයක පවතී. රටේ බරපතළ වැරදි සිදුවන අවස්ථාවකදී නීතිඥ සහාය නැති වුවත් සරල ලිපියක් මගින් ඒ ගැන පැමිණිලි කිරීමේ බලය මහජනයාට ලබාදී තිබේ. එසේ ලැබෙන පැමිණිලි අතර සොයා බැලීමට තරම් බරපතළ දේවලදී ඒ ගැන කරුණු සොයා බැලීමේ සම්ප්රදායක් ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය පවත්වාගෙන යයි. ඉන්දියානු ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය 2010 ඔක්තෝබර්වලදී දෙන ලද නඩු තීන්දුවක් මගින් (Hari Singh Nagar and Others V. Kapil Sibal and Others) අධිකරණයද අවසාන විග්රහයේදී මහජනයාට වගකිවයුතු බවත් ඒ නිසා අධිකරණයේ ක්රියාකාරකම් හෝ නඩු තීන්දු සාධාරණ විවේචනයන්ට ලක්කිරීමේ අයිතිය ජනමාධ්යවලට තිබෙන බවත් ප්රකාශ කළේය.
අධිකරණ ස්වාධීනත්වයේදී අපේ රටේ අධිකරණය තිබෙන්නේ ඉතාමත් පසුගාමී තැනකය. බලයේ සිටින පාලක පක්ෂ වැරදි කරන අවස්ථාවලදී ඉදිරිපත්වන නඩුහබවලදී අපක්ෂපාතීව ක්රියාකිරීමේ ශක්තියක් පෙන්නුම් කිරීමට සමත් වී නැත. යහපාලන සම්ප්රදායක් ඇති කරලීම පිණිස අධිකරණය ලබාදී තිබෙන දායකත්වය කැපී පෙනෙන තත්ත්වයක නොපවතී. බොහෝවිට දක්නට ඇත්තේ පාලකයන් වැරදි කරන අවස්ථාවලදී ඒ වැරදි ආරක්ෂා කරන සම්ප්රදායකි.
තොරතුරු ලබාගැනීමේ අයිතිය
තොරතුරු ලබාගැනීමේ අයිතිය ඉන්දියාවේ නීතිගත මහජන අයිතියක් වන අතර රාජ්ය මට්ටමෙහි සිදුවන ඕනෑම ක්රියාවක් හෝ ගනුදෙනුවක් පිළිබඳව තොරතුරු ලබාගැනීමේ අයිතිය මහජනයාට ලබාදී තිබේ. කිසිවෙක් තොරතුරු ඉල්ලා සිටින අවස්ථාවකදී අදාළ බලධාරියා ඒ තොරතුරු ලබාදීමෙන් වැළකී සිටී නම් එම බලධාරියාට එරෙහිව අධිකරණය වෙත පැමිණිලි කිරීමේ අයිතිය මහජනයා සතුය.
එහෙත් ශ්රී ලංකාව තවමත් මහජනයාට තොරතුරු ලබාගැනීමේ අයිතිය නීතිගත කර නැත. රාජ්ය ආයතනවල අභ්යන්තර තොරතුරු වළකන නියෝග හැම මට්ටමකින්ම ක්රියාත්මක වේ.
අල්ලස හා දූෂණය
අල්ලස හා දූෂණය මේ රටවල් දෙකටම ආවේණික පොදු ලක්ෂණයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. එහිදී පෙනෙන්නට තිබෙන ලොකුම වෙනස වනුයේ ඉන්දියාවේ දූෂණ වැරදිවලට එරෙහිව නීතිය තදින්ම ක්රියාත්මක වන තත්ත්වයක් පැවතීමත්, ශ්රී ලංකාවේ නීතිය ක්රියාත්මක වන තත්ත්වයක් නොපැවතීමත්ය. නිදහසින් පසු ඉන්දියාව අද දක්වා දූෂණ වැරදිවලට දඬුවම් පමුණුවනු ලැබ තිබෙන දේශපාලනඥයන් හා ප්රධාන පෙළේ රාජ්ය නිලධාරීන්ගේ සංඛ්යාව දහස් ගණනක් විය හැකිය. අපේ රටේ දඬුවම් ලැබූ එවැනි අය ඇත්තේම නැති තරම්ය.
රාජ්ය සේවය
ඉන්දියාවේ රාජ්ය සේවයට හා විදේශ සේවයට පුද්ගලයන් බඳවා ගැනෙන්නේ සුදුසුකම් මතය. දේශපාලන ඇඟිලිගැසීම්වලට ඉඩක් ඇත්තේම නැති තරම්ය. අපේ රටේ රාජ්ය සේවයට පුද්ගලයන් බඳවා ගැනීමේදී වැඩි වැදගත්කමක් ලබාදෙන්නේ සුදුසුකම්වලට වඩා දේශපාලන පක්ෂපාතකම්වලටය. එම සාධකය ශ්රී ලංකාවේ රාජ්ය සේවයේ ඵලදායීතාව හීන කරන වැදගත් සාධකයක් වී තිබේ. ජනගහනයේ ප්රමාණයට සාපේක්ෂව වැඩිම රාජ්ය සේවක සංඛ්යාවක් සිටින රට වී ඇත්තේ ද ශ්රී ලංකාවය. ඒ තත්ත්වයට හේතුවී ඇත්තේද ඡන්ද පදනම ශක්තිමත් කරගැනීම සඳහා පුද්ගලයන් බඳවා ගැනීමේ ක්රමයයි. එම තත්ත්වය අයවැය ලේඛනය කෙරෙහි දැරිය නොහැකි තරම් බරක් ඇති කිරීමට හේතුවී තිබේ.
අදහස් පළකිරීමේ නිදහස
මීට අතිරේකව අදහස් පළකිරීම් විෂයේදීද අප ඉන්නේ ඉන්දියාවට වඩා පසුගාමී තැනකය. ඉන්දිරා ගාන්ධි පාලන කාලය තුළ ජනමාධ්ය මර්දනයක් තිබුණද, ඉන්පසු එළැඹෙන කවර ආණ්ඩු පාලනයක් තුළවත් ජනමාධ්ය මර්දනය කැපී පෙනෙන අංගයක් බවට පත්වූයේ නැත. එහෙත් ශ්රී ලංකාවේ ජනමාධ්ය මර්දනය හැම ආණ්ඩු පාලනයක් තුළම දක්නට ලැබෙන සාමාන්ය ලක්ෂණයක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
වෙනසට හේතු මොනවාද?
සාක්ෂරතාවේදී, පාසල් අධ්යාපනයට සහභාගි අනුපාතයේදී, ඒක පුද්ගල ආදායම, දුප්පත්කමේ අනුපාතිකය වැනි දර්ශකවලදී අප ඉන්නේ ඉන්දියාවට වඩා ඉදිරියෙන් නම් දේශපාලන ප්රජාතන්ත්රවාදය පිළිබඳ දර්ශකයේදී ඉන්දියාව ශ්රී ලංකාවට වඩා ඉදිරිගාමී තැනකත් ශ්රී ලංකාව පසුගාමී තැනකත් තිබීමට හේතුවී ඇත්තේ ඇයි?
මා කරමින් සිටින හැදෑරීමේදී මා හඳුනාගෙන තිබෙන ප්රධානතම හේතුව මෙසේය.
මහත්මා ගාන්ධිට ඉන්දියාවේ නිදහස පිළිබඳව ශක්තිමත් ඉදිරි දර්ශනයක් තිබුණි. ඔහු නිදහස වශයෙන් දැක්කේ බ්රිතාන්ය ආධිපත්යයෙන් නිදහස්වීම පමණක් නොවේ. ඉන්පසු ඉංග්රීසීන්ගෙන් ලැබුණු ජාතික රාජ්ය හා නියෝජිත ප්රජාතන්ත්රවාදී ක්රමය ඉදිරියට ගෙනයෑම සඳහා එක්සත් හා සමගිසම්පන්න ප්රජාතන්ත්රවාදීව සිතනමතන ජාතික සමාජයක් ඇති කරගැනීමේ වැදගත්කමද නිදහස දිනාගැනීම තරම්ම වැදගත් කරුණක් ලෙස සැලකීය. එවැනි එක්සත් සමාජයක් ඇති කරගත හැකිවනු ඇත්තේ ආගම්භේද, වර්ණභේද හා කුලභේද අවම තැනකට ගෙන ඒමෙන් බව තේරුම් ගනිමින් නිදහස දිනාගැනීම හා ප්රජාතන්ත්රවාදී ආකල්ප සහිත සමාජයක් ඇතිකර ගැනීම යන අරමුණු දෙකම එකම අරගලයක් තුළ කෙරෙන ප්රධාන කාර්යයන් දෙකක් බවට පත්කර ගත්තේය.
මහත්මා ගාන්ධි කොංග්රසයේ පාලනය සියතට ගැනීමෙන් පසු එය ඉන්දියාවේ විකල්ප පාර්ලිමේන්තුව ලෙස සලකා එහි සංවිධාන ව්යුහය ශක්තිමත් ප්රජාතන්ත්රවාදී ක්රියාකාරීත්වයකට ඉඩ ලැබෙන ලෙස ප්රතිසංවිධානය කළේය. සියලු මත ධාරාවන්ට කොංග්රසය තුළ ඉන්නට ඉඩ දුන්නේය. කොංග්රසයට සියලු ආගම්, වර්ග, කුල හා පන්තීන් නියෝජනය කෙරෙන ආයතනයක් බවට පත් කළේය.
කොංග්රසය විසින් ගනු ලබන හැම තීන්දුවක්ම ගනු ලැබුවේ සාකච්ඡා හා වාද විවාදවලින් පසු විවෘත ඡන්ද විමසීමකිනි. නිදර්ශන වශයෙන් සහයෝගය නොදැක්වීමේ ව්යාපාරයක් ආරම්භ කිරීම සඳහා ගාන්ධි 1920දී කල්කටාවේ පවත්වන ලද නියෝජිත සම්මේලනය වෙත ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට පක්ෂව ඡන්ද 1886ක් ලැබෙන විට විරුද්ධව ඡන්ද 884ක් ලැබුණි. 1929 ලාහෝර් සම්මේලනයේදී ඉන්දියාවේ බ්රිතාන්ය ආණ්ඩුකාරයා (විසුරේවරයා) ගමන් ගත් දුම්රියට විප්ලවකාරී සන්නද්ධ කණ්ඩායමක් විසින් එල්ල කළ බෝම්බ ප්රහාරය හෙළා දැකීම සඳහා ගාන්ධි ඉදිරිපත් කළ යෝජනාව සම්මත වූයේ සුළු වැඩි ඡන්ද සංඛ්යාවකිනි. ගාන්ධිගේ යෝජනාවට පක්ෂව ඡන්ද 942ක් ලැබෙන විට විරුද්ධව ඡන්ද 794ක් ලැබුණි.
කොංග්රසය තුළ ගොඩනගන දේශපාලන සංස්කෘතිය තුළ දක්නට තිබුණු ඊළඟ වැදගත්ම ලක්ෂණය වන්නේ විරුද්ධවීමට හා වෙනස් අදහස් දැරීමට තිබෙන අයිතියට ලබාදී තිබුණු වැදගත්කමය. කොංග්රසය ක්රියා කළේ හිතට එකඟව වෙනස් අදහස් දැරීම හා විරුද්ධ වීම වගා කරගත යුතු යහපත් ගුණාංගයක් ලෙස සලකාය. 1942දී ඉදිරිපත්වූ “ඉන්දියාවෙන් ඉවත් වෙනු” ව්යාපාරය සඳහා ඉදිරිපත් වූ යෝජනාවට නියෝජිත සම්මේලනය නියෝජනය කළ කමියුනිට්ස්වාදීන් 13 දෙනාම විරුද්ධ වූහ. යෝජනාව සම්මතවීමෙන් පසු ගාන්ධි කරන ලද කතාවේදී කොමියුනිට්ස්වාදී මිත්රයන් 13 දෙනා පෙන්වූ ධෛර්යවන්තභාවය ගැන ඔවුන්ට ප්රශංසා කළේය. බහුතර මතය ඉතාමත් විශාල වන අවස්ථාවකදී පවා එය හිතට විරුද්ධ නම් ඒ බව නිර්භීතව ප්රකාශ කිරීමට බියවිය යුතු නැති බවත් බහුතර මතයට එරෙහිව අදහස් පළකිරීමේ ශක්තිය ඇති අය ගෞරවනීය බවත් ඔහු කියා සිටියේය.
කොංග්රසය සරල දේශපාලන ක්රියාකාරකම්වලට සීමාවූ ව්යාපාරයක් නොවීය. නිදහස දිනාගැනීමෙන් පසු රටේ කටයුතු සිදුවිය යුත්තේ කවර ආකාරයටද යන්න කල්තියා බුද්ධිමය වශයෙන් සාකච්ඡා කළ කරුණු සොයා බැලූ හා සැලසුම් කළ ව්යාපාරයක් විය. නේරු කෙටුම්පත් කළ මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්රඥප්තිය සම්මත කරගන්නා ලද්දේ 1931 කරච්චි සම්මේලනයේදීය. ඉඩම් අයිතිය ප්රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා වන සැලැස්මක්ද, අධ්යාපන ක්රමයක් සඳහා වන සැලැස්මක්ද, කොංග්රසයට තිබුණි. ආණ්ඩු ක්රමය සකස්විය යුතු ආකාරය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කෙටුම්පතක් ද තිබුණි.
ඉංග්රීසි ආධිපත්යය තරම්ම ආගම් භේදය, වර්ග භේදය හා කුල භේදය නපුරු දෙයක් ලෙස සැලකීය. ගාන්ධි සිය මරණය දක්වාම හින්දු-මුස්ලිම් සමගිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටියේය. කුල පීඩනය හා අස්පර්ශභාවය අහෝසි කිරීම සඳහා වැඩසටහනක් සම්මත කරගන්නා ලද්දේ 1920 තරම් ඈතකදීය. කුල පීඩනය හා අස්පර්ශභාවය අහෝසි කිරීම සඳහා නිදහස් අරගලය තුළම තවත් මහා අරගලයක ද නිරත විය. එවැනි දේවල් නිදහස දිනාගැනීමෙන් පසු විසඳා ගතයුතු ප්රශ්න ලෙස සැලකුවේ නැත. කාන්තා අයිතිවාසිකම් පිළිබඳවද කොංග්රසයට පැහැදිලි දර්ශනයක් තිබුණි. කොටින්ම නිදහස් අරගල ව්යාපාරය තුළ ගාන්ධි ප්රජාතන්ත්රවාදීව සිතන මතන හා ක්රියාකරන මිනිසුන්ගෙන් යුතු නව සමාජයක් ඇති කළේය. ඉන්දියාව ප්රජාතන්ත්රවාදී විෂයේදී සාර්ථක රටක් බවට පත්වූයේ එහි ප්රතිඵලයක් වශයෙනි.
ශ්රී ලංකාවේ නිදහස් ව්යාපාරය
අපේ රටේ නිදහස් ව්යාපාරය ගාන්ධිගේ නිදහස් ව්යාපාරය මෙන් ශක්තිමත් ඉදිරි දැක්මක් තිබූ ව්යාපාරයක් නොවීය. එය මධ්යම පාන්තික සුළු පිරිසකට සීමාවූ ව්යාපාරයක් වූවා මිස පළල් මහජන ව්යාපාරයක්ද නොවීය. මුලදී ප්රධාන වාර්ගික කණ්ඩායම්වල නියෝජිතයන් ලංකා ජාතික සංගමය තුළ ඒකරාශි වී සිටියද පසුව දෙමළ හා උඩරට සිංහල නායකයන් සංගමයෙන් ඉවත්ව යෑම නිසා එය බොහෝ දුරට පහතරට සිංහලයන්ට පමණක් සීමාවූ ව්යාපාරයක් බවට පත්විය. සංගමයට වර්ගභේදය, ආගම්භේදය හා කුලභේදය ඉක්මවා ගිය ශක්තිමත් ජාතික දෘෂ්ටියක්ද නොවීය. එයට වාර්ගික වශයෙන් හෝ ආගමික වශයෙන් තිබුණු බෙදීම්වලට එරෙහිව ඒ සියලුදෙනා සමගි කරන වැඩපිළිවෙළක් නොතිබුණා සේ ම කුලභේදයට එරෙහිව ක්රියා කරන දර්ශනයක්ද නොවීය. සංගමයට පුළුල් ප්රජාතන්ත්රවාදී දැක්මක් නොතිබුණා සේ ම මහජනයාට ප්රජාතන්ත්රවාදී වටිනාකම් කියාදෙන වැඩපිළිවෙළක්ද නොතිබුණි. ලංකා ජාතික සංගමය හා ඉන් පිටත වෙනත් සංවිධානවල සිංහල, දෙමළ හා මුස්ලිම් නායකයන් කොතරම් පසුගාමී හා ප්රජාතන්ත්ර විරෝධී මත දරන තත්ත්වයක සිටියේද කියතොත් ඒ.ඊ. ගුණසිංහ හැර අන් සියලු නායකයෝ සර්වජන ඡන්ද බලය ලබාදෙනවාට පවා තරයේ විරුද්ධ වූහ. ඔවුන් සියලුදෙනා නිදහස ලෙස දැක්කේ පාලන බලය ලබාගැනීමය. බ්රිතාන්ය යටත්විජිත පාලනය තුළ ගොඩනැගී තිබුණු ජාතික රාජ්ය හා නියෝජිත ප්රජාතන්ත්රවාදී ආණ්ඩු ක්රමය ඉදිරියට ගෙනයෑම සඳහා එක්සත් හා ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක් ඇති කරගැනීමේ ප්රශ්නයට ලැබෙන වැදගත්කම ඔවුන් කවර මට්ටමකින්වත් තේරුම් ගත්තේ නැත.
වාමාංශික ව්යාපාරය මතුවී තිබුණේ තිබුණු එම සාම්ප්රදායික දේශපාලන ප්රවාහයට විකල්පයක් වශයෙනි. එය නිදහස, සටන් කොට දිනාගත යුතු දෙයක් ලෙස සැලකුවද ඔවුන්ගේ අරමුණ වූයේ ප්රජාතන්ත්රවාදී රටක් නොවන සමාජවාදී රටකි. විකල්ප ව්යාපාරයක් වශයෙන් ඔවුන් විසින් මහජනතාව අතර ප්රචලිත කැරුණේද මාක්ස්වාදී හා ප්රජාතන්ත්ර විරෝධී අදහස්ය. එහෙත් ජාතික සංගම් ව්යාපාරයට වෙනස්ව වර්ගවාදයට හා කුලභේදයට එරෙහිව ඔවුහු ක්රියා කළෝය.
ඉන්දියාවේ නිදහස් ව්යාපාරය විසින් ඉන්දියාව තුළ ඉතාමත් ශක්තිමත් ප්රජාතන්ත්රවාදී අඩිතාලමක් ගොඩනගා තිබුණි. ගාන්ධිට ඉන්දියාවේ බෙදීමක් ඇතිවීම වැළකීමට නොහැකි වූ බව සත්යයකි. එහෙත් ඉන්දියාවේ භූමි ප්රමාණයෙන් විශාල කොටසක් හා ජනගහනයෙන් විශාල බහුතර පිරිසක් එක්සත් තැනක තබාගැනීමට ඔහු සමත් විය. ගාන්ධි නොවේ නම් ඉන්දියාව කැබලි වන්නට ඉඩ තිබුණේ දෙකට නොව සිය ගණනකටය.
එහෙත් ශ්රී ලංකාව සිය දේශපාලන ප්රාසාදය ඉදිකරන ලද්දේ එවැනි ශක්තිමත් ප්රජාතන්ත්රවාදී අඩිතාලමක් මත නොවේ. මෙම විෂයෙහි ශ්රී ලංකාවේ දක්නට ඇති ගරාහැලීම එහි නොවැළැක්විය හැකි අනිවාර්ය ප්රතිඵලයකි. ගාන්ධි වර්තමානයේ ශ්රී ලංකාවේ ජීවත් වී නම් මෙම තත්ත්වය ජයගැනීම සඳහා ඔහු කුමක් කරනු ඇත්දැ”යි තේරුම් ගැනීමට අපට හැකි නම් මෙම තත්ත්වය ජයගැනීම සඳහා උපාය මාර්ගික වැඩපිළිවෙළක් හඳුනාගැනීමේ හැකියාව අපට ලැබෙනු ඇත්තේය.