ශ්රී ලංකාවේ ගවේෂණාත්මක පුවත්පත් කලාවේ පුරෝගාමියෙකු වන වික්ටර් අයිවන් මහතා, හුදෙක් මාධ්යවේදියෙකු පමණක් නොව මෙරට නීතියේ ආධිපත්යය සහ යුක්තිය පසිඳලීමේ ක්රියාවලිය විනිවිදභාවයට පත් කිරීම උදෙසා සුවිශාල මෙහෙවරක් ඉටු කළ විශිෂ්ටයෙකි. ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ‘රාවය’ පුවත්පත හරහා සමාජයේ බලවතුන්ගේ සහ අධිකරණ පද්ධතියේ ඉහළම පුටුවල සිටි පුද්ගලයින්ගේ අක්රමිකතා සහ දූෂණ නිර්භීතව ප්රශ්න කිරීමට ඔහුට හැකි විය. නීතිය යනු පීඩිතයා තලා පෙළන ආයුධයක් නොව, සියලු පුරවැසියන්ට එක හා සමානව සාධාරණත්වය ඉටු කරන පලිහක් විය යුතු බව ඔහුගේ මූලික දර්ශනය විය.
මෙරට නීති පද්ධතියට සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට ඔහු කළ බලපෑමේ සුවිශේෂීම සන්ධිස්ථානයක් වන්නේ දූෂිත විනිසුරුවරුන්ට සහ හිටපු අගවිනිසුරුවරයෙකුට එරෙහිව ඔහු ගෙන ගිය නොබිය අරගලයයි. රාජ්ය බලය අවභාවිතා කරමින් සත්යය හෙළි කරන මාධ්යවේදීන් නිහඬ කිරීමට යොදාගත් කෲර නීතියක් වූ ‘සාපරාධී අපහාස නීතිය’ (Criminal Defamation Law) ශ්රී ලංකාවේ නීති පොතෙන් සදහටම අහෝසි කර දැමීම සඳහා අවශ්ය ප්රබලම පසුබිම නිර්මාණය වූයේ වික්ටර් අයිවන් මහතා දේශීය අධිකරණයේ මෙන්ම ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් කමිටුව (UNHRC) ඉදිරියේ දියත් කළ නීතිමය සහ මතවාදී සටන හේතුවෙනි. මෙය ශ්රී ලාංකේය නීති ඉතිහාසයේ මාධ්ය නිදහස සහ සිවිල් අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් ලැබූ අතිවිශාල ජයග්රහණයකි.
අද වන විටත් ශ්රී ලංකාවේ නීතිය සහ යුක්තිය පිළිබඳ කතිකාවත තුළ වික්ටර් අයිවන්ගේ බලපෑම නොමැකී පවතී. අධිකරණය යනු කිසිවෙකුටත් ප්රශ්න කළ නොහැකි දේවාලයක් යැයි පැවති සාම්ප්රදායික මතය බිඳ දමමින්, එය ජනතාවට වගකියන, පාරදෘශ්ය සහ ස්වාධීන ආයතනයක් බවට පත්කිරීමේ අවශ්යතාවය ඔහු ප්රායෝගිකවම සමාජගත කළේය. එබැවින්, වික්ටර් අයිවන් යනු ශ්රී ලංකාවේ නීති ප්රතිසංස්කරණ සහ යුක්ති සහගත සමාජයක් ගොඩනැගීමේ ක්රියාවලියට අගනා දායකත්වයක් සැපයූ, යුක්තිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටි අභීත යුග පුරුෂයෙකු ලෙස අවිවාදයෙන් හැඳින්විය හැක.
වික්ටර් අයිවන්ගේ මාධ්ය නිදහස පිළිබඳ අරගලය සනිටුහන් කිරීමේදී, අපරාධ අපහාස නීතියට (Criminal Defamation Law) එරෙහිව ඔහු ගෙන ගිය ඓතිහාසික සටන සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් වේ. ‘රාවය’ පුවත්පතේ ආරම්භක කර්තෘවරයා ලෙස, ශ්රී ලංකා රාජ්යයේ මෙම පීඩාකාරී නීතිමය යාන්ත්රණයට එරෙහිව ඔහු දැවැන්ත දේශපාලනික සහ නීතිමය සටනකට නායකත්වය දුන්නේය. 1990 දශකය තුළ, ගවේෂණාත්මක ජනමාධ්යවේදය නිහඬ කිරීමට සහ මාධ්ය නිදහස යටපත් කිරීමට දේශපාලන අධිකාරිය විසින් මෙම යල්පැන ගිය නීතිය බහුලව ආයුධයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. වික්ටර් අයිවන් විසින් රචිත Criminal Defamation: Victor Ivan Vs Sri Lanka නම් කෘතියේ පුළුල් ලෙස විස්තර කර ඇති පරිදි, ඔහුගේ මෙම නොපසුබට අරගලය රටේ ප්රජාතන්ත්රවාදී මාධ්ය අයිතිවාසිකම් දිනාගැනීමේ ඉතිහාසයේ ප්රධානතම කඩඉමක් ලෙස සැලකේ.
ගවේෂණාත්මක කර්තෘවරයෙකු ලෙස ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ උච්චතම අවධියේදී, අයිවන්ට රාජ්ය අනුග්රහය ලත් නීතිමය ප්රහාරයන්ගේ පෙර නොවූ විරූ මාලාවකට මුහුණ දීමට සිදු විය. රජය විසින් ඔහුට එරෙහිව වෙන වෙනම අපරාධ අපහාස නඩු 11ක් පවරන ලදී. මෙය එකල ලොව තනි ජනමාධ්යවේදියෙකුට එරෙහිව යොමු වූ ඉහළම නඩු සංඛ්යාව වූ අතර, එයින් ‘රාවය’ පුවත්පත මත එල්ල කර තිබූ දැඩි පීඩනය මැනවින් පිළිඹිබු වේ. මෙම චෝදනා සාමාන්ය නීතිමය ආරවුල් නොවීය; ඒවා රාජ්ය දූෂණය දැඩිව විවේචනය කළ කෙනෙකුව මූල්යමය හා මානසිකව අඩපණ කිරීම සඳහා නීතිපතිවරයා හරහා දියත් කළ සැලසුම් සහගත උත්සාහයන් විය. මෙම චෝදනා ගොනු කිරීමේදී පැවති අත්තනෝමතික සහ දේශපාලනික අරමුණු, අයිවන්ගේ මීළඟ නීතිමය ප්රතිප්රහාරයේ මූලික පදනම බවට පත් විය.
හුදෙක් තනි තනි නඩු වලට එරෙහිව තමා වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමෙන් පමණක් මෙම පීඩාකාරී පද්ධතිය බිඳ දැමිය නොහැකි බව වටහා ගත් අයිවන්, ආක්රමණශීලී නීතිමය උපාය මාර්ගයකට මාරු විය. ඔහු එවකට සිටි නීතිපතිවරයාට එරෙහිව ශ්රී ලංකාවේ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ ඓතිහාසික මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සමක් ගොනු කළේය. ජනමාධ්යවේදීන්ට එරෙහිව අපරාධ අපහාස නීතිය යටතේ නඩු පැවරීමට නීතිපතිවරයාට ඇති අභිමතය වෙනස්කම් සහිතව සහ පක්ෂග්රාහීව ක්රියාත්මක වන බව අයිවන් එහිදී නිර්භීතව තර්ක කළේය. මෙම තෝරාගත් නඩු පැවරීම් හරහා නීතිය ඉදිරියේ සමාන වීමට ඇති අයිතිය සහ භාෂණයේ හා ප්රකාශනයේ නිදහස යන ඔහුගේ ව්යවස්ථාපිත අයිතිවාසිකම් සෘජුවම උල්ලංඝනය වන බව ඔහු ප්රකාශ කළේය. එහෙත්, ඔහුගේ ව්යවස්ථාමය තර්කවල ප්රබලත්වය නොතකා, 1998 දී ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය ඔහුට එරෙහිව තීන්දුවක් ලබා දෙමින් පෙත්සම නිශ්ප්රභ කළේය.
මෙම දැවැන්ත පසුබෑම හමුවේ පසුබට නොවූ අයිවන්, සිය සටන ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් වේදිකාව දක්වා ඉහළට ගෙන ගියේය. සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්යන්තර සම්මුතියේ (ICCPR) විකල්ප ප්රොටෝකෝලය භාවිතා කරමින් ඔහු ජිනීවා නුවර එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුවට (UNHRC) නිල පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කළේය. සිරගත කිරීමේ අඛණ්ඩ තර්ජනය සහ ඔහුට එරෙහිව ගොනුකර ඇති අතිවිශාල නඩු සංඛ්යාව හේතුවෙන් දැඩි අවිනිශ්චිතභාවයක සහ බියගැන්වීම් සහිත වාතාවරණයක් නිර්මාණය වී ඇති ආකාරයත්, එමගින් නිදහස් ජනමාධ්යකරණය ඵලදායී ලෙස වාරණය වී ඇති ආකාරයත් ඔහුගේ අභියාචනය මගින් ඉතා සූක්ෂම ලෙස විස්තර කර තිබුණි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුවේ ක්රියාවලියට අනුව, අදාළ රාජ්යයෙන් කරුණු දැක්වීම් ඉදිරිපත් කරන ලෙස ඉල්ලා සිටින අතර, ඉන්පසු පෙත්සම්කරුට ඒ පිළිබඳව ප්රතිචාර දැක්වීමට අවස්ථාව ලැබෙන බැවින් මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ පුළුල් ඇගයීමක් එහිදී සිදු වේ. 2004 අගෝස්තු මාසයේදී, UNHRC විසින් අයිවන්ගේ වසර ගණනාවක විඳදරාගැනීම සාධාරණීකරණය කරමින් ඓතිහාසික තීන්දුවක් ලබා දෙන ලදී. ශ්රී ලංකා රාජ්යය විසින් ඔහුගේ ප්රකාශනයේ නිදහස (19 වැනි වගන්තිය) සහ අසාධාරණ ප්රමාදයකින් තොරව නඩු විභාගයකට මුහුණ දීමේ අයිතිය (14 වැනි වගන්තිය) උල්ලංඝනය කර ඇති බව කමිටුව නිල වශයෙන් නිගමනය කළේය. මෙවැනි උල්ලංඝනය කිරීම් සඳහා සුදුසු පිළියමක් ලෙස රජය විසින් වන්දි ගෙවීම ද බොහෝ විට ඇතුළත් වන බව කමිටුව පෙන්වා දී තිබේ.
කෙසේ වෙතත්, අයිවන්ගේ මෙම නොසැලෙන අරගලයේ දේශපාලන බලපෑම ඒ වන විටත් දැවැන්ත වෙනසක් සඳහා උත්ප්රේරකයක් වී තිබුණි. ඔහුගේ එක්සත් ජාතීන්ගේ පෙත්සම මගින් ජනනය වූ ජාත්යන්තර අවධානය සහ දේශීය මාධ්ය අයිතිවාසිකම් සංවිධානවල ඒකාබද්ධ ව්යාපාරය හේතුවෙන් පියවර ගැනීමට ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවට බල කෙරුණි. ඒ අනුව, දණ්ඩ නීති සංග්රහයෙන් අපරාධ අපහාස නීති නිල වශයෙන් ඉවත් කිරීමට 2002 දී පාර්ලිමේන්තුව ඒකමතිකව ඡන්දය ලබා දුන්නේය. රාජ්ය බියගැන්වීම්වලට යටත් වීම ප්රතික්ෂේප කරමින් වික්ටර් අයිවන් සිදුකළ මෙම මැදිහත්වීම, මාධ්ය මර්දනයේ ප්රධාන මෙවලමක් සාර්ථකව විනාශ කර දමමින්, අනාගතයේ බිහිවන සියලුම ජනමාධ්යවේදීන්ට වඩාත් නිදහස් පරිසරයක් තහවුරු කිරීමට සමත් විය. අයිවන්ගේ ලිපි සහ ඉතිහාසය සංරක්ෂණය කිරීමේදී, ශ්රී ලංකාවේ මාධ්ය නිදහසේ පරිණාමය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා මෙම නීතිමය අරගලයේ ඉතිහාසය සුරක්ෂිත කිරීම අතිශය වැදගත් වේ.
ප්රවේශය
ශ්රී ලංකාවේ පුවත්පත් කලාව, නීතියේ ආධිපත්යය සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ඉතිහාසය හැදෑරීමේදී අනිවාර්යයෙන්ම සාකච්ඡා කළ යුතු සුවිශේෂීම සන්ධිස්ථානයක් ලෙස ‘රාවය’ පුවත්පතේ හිටපු කර්තෘ වික්ටර් අයිවන් මහතා සහ හිටපු අගවිනිසුරු සරත් එන්. සිල්වා මහතා අතර ඇති වූ ඓතිහාසික ගැටුම හැඳින්විය හැක. වික්ටර් අයිවන් විසින් රචිත ‘නොනිමි අරගලය’ (An Unfinished Struggle) කෘතිය හරහා මෙම සමස්ත ක්රියාවලිය මනාව ලේඛනගත කර ඇත. හුදෙක් එක් පුද්ගලයෙකුගේ හෝ එක් පුවත්පතක සටනකට වඩා මෙය සමස්ත ශ්රී ලාංකීය ප්රජාතන්ත්රවාදය වෙනුවෙන් කළ සුවිශාල මෙහෙයුමකි.
අර්බුදයේ මූලාරම්භය: දූෂිත විනිසුරුවරුන් නිරාවරණය කිරීම
මෙම ඓතිහාසික ගැටුමේ බීජය රෝපණය වන්නේ 1990 දශකයේ අගභාගයේදී ‘රාවය’ පුවත්පත විසින් මෙරට පහළ අධිකරණවල විනිසුරුවරුන් කිහිපදෙනෙකුගේ බරපතල දූෂණ සහ අක්රමිකතා සමාජයට හෙළිදරව් කිරීමත් සමඟිනි. මෙහිදී ප්රධාන චූදිතයන් දෙදෙනෙකු වූයේ එවකට මහේස්ත්රාත්වරයෙකුව සිටි ලෙනින් රත්නායක සහ දිසා විනිසුරුවරයෙකුව සිටි උපාලි අබේරත්න යන මහත්වරුන්ය.
ලෙනින් රත්නායක මහේස්ත්රාත්වරයා විසින් නඩුවකට අදාළ සැකකරුවෙකුගේ බිරිඳක් තානායමකට ගෙන්වාගෙන දූෂණය කිරීමේ අතිශය අමානුෂික සිදුවීමක් වික්ටර් අයිවන් විසින් සාක්ෂි සහිතව වාර්තා කළේය. එපමණක් නොව, ඔහු සම්බන්ධයෙන් පැවති මූල්ය වංචා සහ ඉඩම් ගනුදෙනු පිළිබඳව ද රාවය පුවත්පත අඛණ්ඩව කරුණු ඉදිරිපත් කළේය. ඊට සමගාමීව, දිසා විනිසුරු උපාලි අබේරත්න මහතාගේ ව්යාජ ඔප්පු සැකසීම් සහ නීතිය අවභාවිතා කිරීම් පිළිබඳව ද පුවත්පත මගින් නිර්භීතව කරුණු සමාජගත කරන ලදී.
නීතිපතිවරයාගේ පක්ෂග්රාහී මැදිහත්වීම සහ සාපරාධී අපහාස නඩු
මෙම බරපතල හෙළිදරව් කිරීම් හමුවේ අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (CID) මගින් පරීක්ෂණ ආරම්භ කළද, නීතියේ ආධිපත්යය බිඳවැටීමේ ඛේදවාචකය ආරම්භ වූයේ එවකට ශ්රී ලංකාවේ නීතිපතිවරයා ලෙස කටයුතු කළ සරත් එන්. සිල්වා මහතාගේ මැදිහත්වීමත් සමඟිනි. නීතිපතිවරයා ලෙස පක්ෂග්රාහීත්වයෙන් තොරව කටයුතු කරනවා වෙනුවට, ඔහු සිය සමීපතම හිතමිතුරන් වූ මෙම දූෂිත විනිසුරුවරුන් දෙදෙනා ආරක්ෂා කිරීමේ ප්රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය. පොලිස් පරීක්ෂණ වාර්තා යටපත් කළ හෙතෙම, සත්යය හෙළි කළ පුවත්පත් කතුවරයාව නිහඬ කිරීමේ අරමුණින් බ්රිතාන්ය යටත් විජිත සමයේ නිර්මාණය වූ කෲර නීතියක් වූ ‘සාපරාධී අපහාස නීතිය’ (Criminal Defamation Law) වික්ටර් අයිවන්ට එරෙහිව අවි ආයුධයක් ලෙස භාවිතා කළේය. ඒ අනුව රාවය කර්තෘවරයාට එරෙහිව අධිචෝදනා කිහිපයක්ම ගොනු කෙරිණි.
ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ අභියෝගය සහ අගවිනිසුරු පත්කිරීමේ ආන්දෝලනය
සරත් එන්. සිල්වා මහතාගේ මෙම අත්තනෝමතික සහ බලය අවභාවිතා කිරීමේ ක්රියාකලාපයට එරෙහිව වික්ටර් අයිවන් මහතා ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ මූලික අයිතිවාසිකම් (Fundamental Rights) පෙත්සම් ගොනු කළේය. නීතිපතිවරයාට නඩු පැවරීමට හෝ නොපැවරීමට ඇති අභිමතය පරම වූවක් නොවන බවත්, එය ශ්රී ලංකා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12 වැනි වගන්තියෙන් තහවුරු කර ඇති සමානාත්මතාවය සහ 14 වැනි වගන්තියෙන් තහවුරු කර ඇති භාෂණයේ සහ ප්රකාශනයේ නිදහස උල්ලංඝනය වන පරිදි ද්වේශසහගතව භාවිතා කළ නොහැකි බවත් ඔහු එහිදී තර්ක කළේය.
මෙම නීතිමය සටන ඉතා තීරණාත්මක අවධියක පවතිද්දී, 1999 වසරේදී එවකට ජනාධිපතිනි චන්ද්රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග මහත්මිය විසින් තමාට හිතවත් සරත් එන්. සිල්වා මහතාව ශ්රී ලංකාවේ අගවිනිසුරුවරයා ලෙස පත් කරන ලදී. තමාට එරෙහිව බරපතල චෝදනා සහ මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයේ විභාග වෙමින් පවතිද්දී එම අධිකරණයේම ප්රධානියා ලෙස ඔහුව පත් කිරීම මෙරට අධිකරණ ඉතිහාසයේ සිදුවූ විශාලතම ඛේදවාචකයක් ලෙස සැලකේ. මෙම පත් කිරීම අභියෝගයට ලක් කරමින් නැවතත් පෙත්සම් ගොනු කෙරුණු නමුත්, ව්යවස්ථාවේ 35 වැනි වගන්තිය යටතේ ජනාධිපතිවරයාට හිමි මුක්තිය (Presidential Immunity) හේතුවෙන් එම පත් කිරීම අධිකරණය හමුවේ ප්රශ්න කළ නොහැකි බව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය තීරණය කළේය.
‘නොනිමි අරගලය’ කෘතියේ සවිස්තරාත්මකව පෙන්වා දෙන පරිදි, ජනාධිපතිනිය සරත් එන්. සිල්වාව අගවිනිසුරු තනතුරට පත් කළේ අධිකරණය තුළින් තමාට පෞද්ගලික ආරක්ෂකයෙකු (protector) ලබා ගැනීමේ අපේක්ෂාවෙනි. එහෙත් කාලයත් සමඟ මෙම තීරණය ඇයටම පාරාවළල්ලක් විය. 2005 වසරේ ජනාධිපතිවරණය පැවැත්විය යුතු දිනය පිළිබඳව පූජ්ය මාදුළුවාවේ සෝභිත හිමියන් සහ ජාතික හෙළ උරුමය විසින් ගොනු කළ පෙත්සමකදී අගවිනිසුරු සරත් එන්. සිල්වා විසින් 2005 දෙසැම්බර් 22 ට පෙර මැතිවරණය පැවැත්විය යුතු බවට තීන්දු කළේය. ජනාධිපතිනියගේ දේශපාලන අනාගතය ඇය විසින්ම පත් කළ අගවිනිසුරුවරයාගේ තනි පෑන් පහරින් අවලංගු වූ බවත්, ඉන්පසු ඔහු සමස්ත බණ්ඩාරනායක පවුලේම ප්රධානතම සතුරා බවට පත් වූ ආකාරයත් කෘතියේ මනාව විස්තර වේ.
ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් කමිටුවට (UNHRC) යෑම
දේශීය අධිකරණ පද්ධතිය සහ දේශපාලන අධිකාරිය තුළින් යුක්තිය ඉටු කරගැනීමට තිබූ සියලු මාර්ග ඇහිරී ගිය තැන, වික්ටර් අයිවන් ඇතුළු පිරිස සිය අරගලය ජාත්යන්තර තලයට ගෙන යාමට තීරණය කළහ. ඒ අනුව, ජිනීවා නුවර පිහිටි එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුවට (United Nations Human Rights Committee) පැමිණිලි කරන ලදී. සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්යන්තර සම්මුතියට (ICCPR) සහ එහි වෛකල්පිත ප්රොටෝකෝලයට ශ්රී ලංකාව අත්සන් තබා තිබූ බැවින් මෙම පැමිණිල්ල විභාග කිරීමට කමිටුවට බලය තිබිණි.
එහිදී තහවුරු වූයේ, සත්ය තොරතුරු වාර්තා කරන මාධ්යවේදීන්ට එරෙහිව රජය විසින් අපරාධ අපහාස නීතිය යොදා ගැනීම, ICCPR සම්මුතියේ 19 වැනි වගන්තියෙන් තහවුරු කර ඇති ‘අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස’ පැහැදිලිවම උල්ලංඝනය කිරීමක් බවයි. මෙය ශ්රී ලංකා රජයට සහ එවකට පැවති අධිකරණ ක්රියාවලියට ජාත්යන්තරව එල්ල වූ දැඩි සදාචාරාත්මක ප්රහාරයක් විය.
නිගමනය
වික්ටර් අයිවන් සහ සරත් එන්. සිල්වා අතර වූ මෙම ගැටුම හුදෙක් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු අතර වූ මතවාදීමය අරගලයක් පමණක් නොවේ; එය සත්යය සහ බලය අතරත්, මාධ්ය නිදහස සහ රාජ්ය මර්දනය අතරත් වූ සදාතනික සටනේ ජීවමාන සංකේතයකි. යහපත් සමාජයක් උදෙසා ගවේෂණාත්මක පුවත්පත් කලාවේ ඇති වැදගත්කමත්, ස්වාධීන අධිකරණයක ඇති අත්යවශ්යතාවයත් මෙම සිදුවීම් දාමය ඔස්සේ අපට පසක් කර දෙයි.